Tóm tắt:
Trong bối cảnh phát triển bền vững và gia tăng các thách thức môi trường toàn cầu, thúc đẩy hành vi tiêu dùng xanh ngày càng trở thành ưu tiên chính sách của nhiều quốc gia. Bài viết phân tích kinh nghiệm thúc đẩy tiêu dùng xanh tại một số quốc gia tiêu biểu gồm Thụy Điển, Hàn Quốc và Nhật Bản, tập trung vào các công cụ chính sách như cơ chế khuyến khích kinh tế, nhãn sinh thái, mua sắm công xanh và trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất. Kết quả nghiên cứu cho thấy, vai trò dẫn dắt của Nhà nước, sự kết hợp hài hòa giữa công cụ pháp lý và công cụ kinh tế, cùng với việc cung cấp thông tin minh bạch và nâng cao nhận thức cộng đồng là những yếu tố then chốt trong việc hình thành và lan tỏa hành vi tiêu dùng xanh. Trên cơ sở đó, bài viết rút ra một số bài học kinh nghiệm cho Việt Nam, nhấn mạnh sự cần thiết của cách tiếp cận tổng thể và dài hạn nhằm thúc đẩy tiêu dùng xanh, góp phần thực hiện mục tiêu tăng trưởng xanh và phát triển bền vững trong thời gian tới.
Từ khóa: Tiêu dùng xanh, kinh nghiệm, bền vững, Việt Nam.
- Đặt vấn đề
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, suy giảm tài nguyên và ô nhiễm môi trường ngày càng gia tăng, tiêu dùng xanh được xem là một trong những trụ cột quan trọng của phát triển bền vững. Không chỉ giới hạn ở việc lựa chọn các sản phẩm thân thiện với môi trường, tiêu dùng xanh còn bao hàm sự thay đổi trong hành vi, lối sống và nhận thức của người tiêu dùng theo hướng giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường trong suốt vòng đời sản phẩm. Do đó, thúc đẩy hành vi tiêu dùng xanh đã trở thành mối quan tâm lớn của nhiều quốc gia trên thế giới, đặc biệt là các nước phát triển và công nghiệp mới nổi. Trên thế giới, nhiều quốc gia như Thụy Điển, Hàn Quốc và Nhật Bản đã đạt được những kết quả đáng ghi nhận trong việc thúc đẩy tiêu dùng xanh thông qua các cơ chế khuyến khích tài chính, tiêu chuẩn hóa sản phẩm, mua sắm công xanh và sự tham gia tích cực của các tổ chức xã hội. Đối với Việt Nam, trong bối cảnh thực hiện các cam kết quốc tế về phát triển bền vững và tăng trưởng xanh, việc thúc đẩy tiêu dùng xanh ngày càng trở thành một trong những nhiệm vụ cấp thiết. Tuy nhiên, hành vi tiêu dùng xanh trong cộng đồng vẫn còn nhiều hạn chế do nhiều nguyên nhân như rào cản về nhận thức, chi phí, thông tin và hạn chế về khuôn khổ thể chế. Vì vậy, việc nghiên cứu và tổng hợp kinh nghiệm từ các quốc gia trên thế giới sẽ góp phần cung cấp cơ sở quan trọng cho việc đề xuất các giải pháp phù hợp nhằm thúc đẩy hành vi tiêu dùng xanh tại Việt Nam trong thời gian tới.
- Kinh nghiệm thúc đẩy hành vi tiêu dùng xanh ở một số quốc gia
2.1. Kinh nghiệm của Thụy Điển
Để thúc đẩy hành vi tiêu dùng xanh trong cộng đồng, Thụy Điển áp dụng hệ thống khuyến khích và tái chế rộng rãi. Cụ thể: Thông qua hệ thống hoàn tiền tái sử dụng, Thụy Điển triển khai hệ thống đặt cọc hoàn tiền cho chai lọ nhựa hay kim loại… qua đó giúp người tiêu dùng tái chế và trả lại vật liệu sau khi sử dụng, đồng thời tăng mức độ thu hồi và tái chế vật liệu tiêu dùng hàng ngày. Bên cạnh đó, Chính phủ Thụy Điển cũng từng áp dụng trợ cấp mua xe điện và giảm thuế cho các loại xe có phát thải cực thấp, nhờ vậy thúc đẩy tiêu dùng phương tiện bền vững. Mặt khác, việc đặt phát triển bền vững và tiêu dùng xanh là mục tiêu trong việc thực thi Chương trình 2030 kèm theo kế hoạch hành động quốc gia cho thấy sự quan tâm của nhà nước từ cấp hoạch định chính sách.
2.2. Kinh nghiệm của Hàn Quốc
Hàn Quốc thực hiện nhiều biện pháp nhằm thúc đẩu hành vi tiêu dùng xanh. Cụ thể: Chính phủ đã phát triển chương trình dán nhãn môi trường từ 1992, thông qua đó, việc liên kết nhãn sinh thái với mua sắm công giúp tạo thị trường quy mô lớn cho sản phẩm xanh, hướng các doanh nghiệp sản xuất và kinh doanh theo tiêu chuẩn bền vững. Ngoài ra, nhà nước kết hợp với doanh nghiệp giới thiệu các chương trình khuyến khích như thẻ tín dụng xanh để tích điểm hoặc ưu đãi khi mua sắm sản phẩm thân thiện môi trường. Bên cạnh đó, Hàn Quốc còn xây dựng trung tâm cộng tác tiêu dùng xanh, tổ chức nhiều hội thảo, đào tạo và cung cấp các thông tin về tiêu dùng bền vững cho người dân. Sự vào cuộc của các tổ chức cộng đồng đã giúp nâng cao nhận thức hành vi xanh của người tiêu dùng, từ đó tạo ra thị trường xanh rộng hơn.
2.3. Kinh nghiệm của Nhật Bản
Nhật Bản thực hiện chính sách chịu trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) đối với sản phẩm sử dụng lâu dài và bao bì, nhằm quản lý vòng đời sản phẩm và khuyến khích tiêu dùng – tái sử dụng – tái chế hiệu quả hơn. Bên cạnh đó, với luật thúc đẩy mua sắm xanh yêu cầu các cơ quan chính phủ Nhật Bản và tổ chức công ưu tiên mua sắm sản phẩm, dịch vụ có tác động môi trường thấp là bước quan trọng trong việc định hướng thị trường tiêu dùng xanh, tạo hiệu ứng mẫu cho cả khu vực tư nhân học theo và tuân thủ. Ngoài ra, nhà nước cũng ban hành danh mục các sản phẩm với tiêu chí môi trường rõ ràng để giúp các cá nhân, tổ chức mua sắm dễ dàng áp dụng. Theo đó, danh mục sản phẩm xanh đã được mở rộng bao gồm nhiều nhóm hàng như thiết bị văn phòng, phương tiện giao thông, vật liệu xây dựng và các sản phẩm điện tử, nhờ vậy, các thông tin, tiêu chuẩn sản phẩm, hàng hóa rõ ràng hơn đến người mua và doanh nghiệp, từ đó góp phần điều chỉnh hành vi tiêu dùng theo hướng bền vững.
- Bài học đối với Việt Nam
Thứ nhất, vai trò dẫn dắt và định hướng mạnh mẽ của Nhà nước là yếu tố then chốt trong thúc đẩy hành vi tiêu dùng xanh. Kinh nghiệm của Thụy Điển và Nhật Bản cho thấy, khi tiêu dùng xanh được đặt trong các chiến lược và chương trình phát triển quốc gia dài hạn (như Chương trình nghị sự 2030 hay luật mua sắm xanh), các chính sách sẽ có tính nhất quán và tạo niềm tin cho doanh nghiệp cũng như người tiêu dùng. Do đó, Việt Nam cần tiếp tục lồng ghép mục tiêu tiêu dùng xanh vào các chiến lược phát triển kinh tế – xã hội, chiến lược tăng trưởng xanh và chương trình hành động quốc gia, đồng thời bảo đảm sự phối hợp hài hòa giữa các bộ, ngành và địa phương. Bên cạnh đó, nhà nước cũng cần xây dựng hệ thống văn bản pháp luật đồng bộ, nhằm hướng dẫn, khuyến khích hành vi tiêu dùng xanh. Việc có các công cụ, thể chế như luật tiêu dùng xanh và các chính sách công cụ thị trường sẽ giúp tạo ra môi trường pháp lý và thị trường thuận lợi cho phát triển sản phẩm và hành vi tiêu dùng xanh. Điều này không chỉ tăng cường lựa chọn sản phẩm thân thiện môi trường mà còn giúp hình thành thói quen tiêu dùng có trách nhiệm trong cộng đồng.
Thứ hai, để khuyến khích tiêu dùng xanh cần kết hợp hài hòa giữa công cụ kinh tế và công cụ pháp lý. Nhà nước có thể nghiên cứu áp dụng thí điểm các cơ chế tương tự tiêu dùng - hoàn tiền ở Thụy Điển hay ưu đãi ở Hàn Quốc... đối với một số loại sản phẩm hoặc hành vi tiêu dùng xanh, bên cạnh đó, mở rộng hỗ trợ thuế hoặc trợ giá đối với các sản phẩm và phương tiện thân thiện môi trường, qua đó tạo động lực kinh tế rõ ràng cho người tiêu dùng lựa chọn sản phẩm xanh.
Thứ ba, cần phát triển và chuẩn hóa hệ thống nhãn sinh thái, tiêu chuẩn sản phẩm xanh để cung cấp thông tin đẩy đủ, chính xác cho người tiêu dùng. Kinh nghiệm của Hàn Quốc và Nhật Bản cho thấy nhãn môi trường và danh mục sản phẩm xanh với tiêu chí rõ ràng giúp giảm bất cân xứng thông tin, nâng cao mức độ tin cậy và khả năng tiếp cận của người tiêu dùng đối với sản phẩm bền vững. Do đó, Việt Nam cần tiếp tục đẩy mạnh, hoàn thiện hệ thống nhãn sinh thái quốc gia, tăng cường kiểm soát chất lượng và chống hành vi tẩy xanh (greenwashing) trong xã hội, đồng thời khuyến khích các tổ chức xã hội, hiệp hội người tiêu dùng cùng tích cực truyền thông đến các cá nhân, tổ chức nhằm nâng cao kiến thức, kỹ năng trong tiêu dùng cho cộng đồng.
Kết luận
Kinh nghiệm từ một số nước như Thụy Điển, Hàn Quốc hay Nhật Bản cho thấy việc hình thành và duy trì hành vi tiêu dùng xanh không diễn ra một cách tự phát mà cần có sự can thiệp và định hướng của nhà nước thông qua hệ thống chính sách, công cụ kinh tế, pháp lý và các chương trình nâng cao nhận thức cộng đồng. Do đó, trong bối cảnh Việt Nam đang từng bước chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng xanh và bền vững, việc vận dụng linh hoạt và phù hợp các kinh nghiệm quốc tế nêu trên sẽ góp phần thúc đẩy sự hình thành và lan tỏa hành vi tiêu dùng xanh trong cộng đồng. Đây không chỉ là giải pháp bảo vệ môi trường mà còn là nền tảng quan trọng để hướng tới phát triển kinh tế, xã hội bền vững trong dài hạn.
Tài liệu tham khảo
Bộ Công thương (2021), Tiêu dùng xanh ở một số quốc gia trên thế giới, https://moit.gov.vn/phat-trien-ben-vung/tieu-dung-xanh-o-mot-so-quoc-gia-tren-the-gioi.html.
Swedish Environmental Protection Agency. (2019). Policy instruments for sustainable consumption.
Ministry of the Environment, Japan. (2022). Green purchasing and green contract law in Japan. Government of Japan.
International Energy Agency. (2021). Law on promoting green purchasing in Japan.
Ministry of Environment, Republic of Korea. (2020). Korea’s green growth and sustainable consumption policies. Government of the Republic of Korea.